Mediacja rodzinna – szybsza droga do zakończenia sporu

Sprawy rodzinne należą do najbardziej obciążających emocjonalnie postępowań sądowych. Długi czas oczekiwania na rozstrzygnięcie, kolejne terminy rozpraw, badania przez biegłych i eskalacja konfliktu między stronami dodatkowo utrudniają dojście do porozumienia. Bardzo często zaangażowanie w postępowanie sądowe nie pozwala dostrzec tego, co jest najistotniejsze w tym wszystkim, czyli dobra dziecka. Bo to właśnie dzieci stają się bezpośrednimi świadkami sporu rodziców.

Alternatywą może być mediacja. Jeśli więc jesteś w trakcie postępowania sądowego lub zamierzasz je zainicjować, przemyśl swoją sytuację i zastanów się, czy nie lepiej „załatwić” sprawy polubownie. Mediacja pozwoli skupić się na istocie problemu i przede wszystkim na potrzebach dziecka, a wzajemne urazy zostaną odłożone na dalszy plan.

Mediację w sprawach cywilnych, w tym rodzinnych, reguluje Kodeks postępowania cywilnego (art. 183¹-183¹⁵ k.p.c., a w sprawach rodzinnych dodatkowo art. 436, art. 445² i art. 570² k.p.c.). Wyróżnia się dwie drogi rozpoczęcia mediacji:

1)  mediację umowną, czyli strony samodzielnie – przed wszczęciem postępowania sądowego albo w jego toku – zawierają umowę o mediację i wybierają osobę mediatora; mediacja może się też rozpocząć na wniosek jednej strony, jeżeli druga wyrazi na nią zgodę, oraz

2)  mediację ze skierowania sądu – w tym przypadku to sąd kieruje strony do mediacji (co do zasady do zamknięcia posiedzenia wyznaczonego na rozprawę, a później – tylko na zgodny wniosek stron), wyznaczając czas jej trwania (nieprzekraczający trzech miesięcy).

Przed podjęciem decyzji o skierowaniu sprawy do mediacji, warto wiedzieć, że postępowanie mediacyjne rządzi się trzema podstawowymi zasadami:

1)  dobrowolnością (żadna ze stron nie może zostać zmuszona do udziału w mediacji ani do zawarcia ugody),

2)  poufnością (przebieg mediacji nie jest jawny, a uczestnicy są zobowiązani zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedzieli się w trakcie spotkań z mediatorem; co ważne, na propozycje ugodowe i oświadczenia złożone w mediacji nie można później skutecznie powoływać się przed sądem), oraz

3)  bezstronnością mediatora.

Co istotne, strony mogą samodzielnie wybrać mediatora (np. z listy stałych mediatorów prowadzonej przez prezesa właściwego sądu okręgowego, choć mediatorem nie musi być osoba z tej listy) albo, jeśli sprawa jest już w toku, otrzymać skierowanie od sądu. Także wówczas strony mogą wskazać mediatora – dopiero gdy tego nie zrobią, wyznacza go sąd. W przypadku skierowania przez sąd każda ze stron może w terminie tygodnia nie wyrazić zgody na mediację.

To mediator wyznacza termin i miejsce posiedzenia mediacyjnego. Mediacja może odbyć się także w formie zdalnej, przy użyciu środków komunikacji elektronicznej. W jej toku mogą odbywać się zarówno spotkania wspólne, jak i indywidualne rozmowy mediatora z każdą ze stron.

Jak wskazałam powyżej, mediacja ze skierowania sądu powinna zakończyć się w terminie do trzech miesięcy, choć sąd może ten termin przedłużyć na zgodny wniosek stron lub z innych ważnych powodów. W mediacji umownej ustawa nie przewiduje takiego limitu – czas trwania mediacji określają strony.

Wynagrodzenie mediatora i zwrot jego wydatków – ponoszą strony.

W mediacji ze skierowania sądu wysokość wynagrodzenia określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia i podlegających zwrotowi wydatków mediatora w postępowaniu cywilnym (Dz.U. z 2026 r. poz. 170). Zgodnie z nim w sprawach niemajątkowych (np. o kontakty z dzieckiem) wynagrodzenie wynosi 300 zł za pierwsze posiedzenie i 200 zł za każde kolejne, łącznie nie więcej niż 900 zł. W sprawach majątkowych (np. o alimenty) jest to 2% wartości przedmiotu sporu, nie mniej niż 300 zł i nie więcej niż 4000 zł (przy wartości do 200 000 zł). Do tego dochodzi zwrot udokumentowanych wydatków (m.in. przejazdów, najmu sali – do 110 zł za posiedzenie, korespondencji – do 50 zł) oraz ewentualnie podatek VAT.

W mediacji bez skierowania sądu – stawki ustalane są indywidualnie.

Z przebiegu mediacji sporządza się protokół, do którego załącza się zawartą ugodę. Ugoda wiąże strony już z chwilą jej podpisania, jednak, aby uzyskała moc ugody zawartej przed sądem, musi zostać zatwierdzona przez sąd. W mediacji umownej wniosek o zatwierdzenie składa strona – do sądu rejonowego właściwego ze względu na miejsce zawarcia ugody, chyba że strony wskazały w ugodzie inny sąd rejonowy. W mediacji ze skierowania sądu ugodę zatwierdza sąd, w którym toczy się sprawa. Sąd zatwierdza ugodę, nadając jej klauzulę wykonalności albo gdy ugoda nie podlega wykonaniu w drodze egzekucji, postanowieniem. Sąd odmówi zatwierdzenia ugody, jeżeli jest ona sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego, zmierza do obejścia prawa, jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności. Od chwili zatwierdzenia ugoda ma moc ugody zawartej przed sądem, a zatwierdzona przez nadanie klauzuli wykonalności – jest tytułem wykonawczym.

W sprawach dotyczących dzieci sąd bada ponadto, czy ugoda odpowiada dobru dziecka. Pamiętaj też, że nie wszystko można uregulować ugodą – np. powierzenie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców wymaga orzeczenia sądu. Strony mogą natomiast uzgodnić m.in. sposób wykonywania władzy rodzicielskiej, miejsce zamieszkania dziecka czy harmonogram kontaktów.

Przykładowy katalog spraw rodzinnych, w których sąd może skierować strony (uczestników) do mediacji:

1)  o rozwód i separację – w celu pojednania małżonków albo ugodowego uregulowania spornych kwestii, takich jak zaspokajanie potrzeb rodziny, alimenty, sposób wykonywania władzy rodzicielskiej, kontakty z dziećmi czy sprawy majątkowe,

2)  o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach rodziny,

3)  o nakazanie, by wynagrodzenie za pracę lub inne należności małżonka, który nie przyczynia się do zaspokojenia potrzeb rodziny, były w całości lub w części wypłacane do rąk drugiego małżonka,

4)  o udzielenie zezwolenia na dokonanie czynności, do której wymagana jest zgoda drugiego małżonka,

5)  dotyczących władzy rodzicielskiej oraz uregulowania osobistych kontaktów z małoletnim dzieckiem,

6)  o uregulowanie obowiązku alimentacyjnego,

7)  o podział majątku wspólnego.

Zalety mediacji:

1)  szybkość – mediacja ze skierowania sądu trwa co do zasady do trzech miesięcy i kończy się zwykle znacznie szybciej niż wieloletnie nieraz postępowanie sądowe,

2)  realny wpływ stron na wynik – to strony, a nie sąd, decydują o ostatecznym kształcie porozumienia, co zwykle przekłada się na wyższą gotowość do jego dobrowolnego wykonywania,

3)  mniejsze obciążenie dla dzieci – ugodowe, spokojniejsze zakończenie sporu rodziców zmniejsza ryzyko wciągania dziecka w konflikt lojalnościowy,

4)  zachowanie relacji na przyszłość – istotne zwłaszcza tam, gdzie rodzice będą musieli współpracować przy wychowaniu dziecka jeszcze przez wiele lat,

5)  poufność – to, co zostanie powiedziane podczas mediacji, nie może zostać później skutecznie wykorzystane przeciwko stronie w sądzie,

6)  niższe koszty – zawarcie ugody przed mediatorem w toku sprawy może skutkować zwrotem części uiszczonej opłaty sądowej, a wniosek o zatwierdzenie ugody zawartej w mediacji umownej jest wolny od opłaty sądowej.

Wady i ograniczenia mediacji:

1)  wymaga rzeczywistej dobrej woli obu stron – bez minimum gotowości do rozmowy mediacja nie przyniesie efektu,

2)  nie jest wskazana w sprawach, w których występowała przemoc domowa – w takich warunkach trudno mówić o autentycznej dobrowolności; osoba doznająca przemocy może nie wyrazić zgody na mediację, a mediator powinien odmówić jej prowadzenia lub ją przerwać,

3)  ugoda nabiera mocy ugody sądowej dopiero po zatwierdzeniu przez sąd,

4)  w przypadku niepowodzenia mediacji postępowanie sądowe toczy się dalej (albo strony muszą je dopiero wszcząć), a czas poświęcony na mediację wydłuża drogę do rozstrzygnięcia o kilka tygodni lub miesięcy.

Mediacja rodzinna mimo wszystko nie zastąpi sądu tam, gdzie w grę wchodzi m.in. przemoc. W sytuacji jednak, gdzie obie strony zachowują minimalną gotowość do rozmowy, warto rozważyć ją jako pierwszy krok, zanim spór trafi na salę sądową.

Artykuł sporządziła: Radca prawny Kamila Piechowiak-Kaczorek

Gotowy na rozwiązanie Twojej sprawy?

Adres do korespondencji:

Żukowice 107/2

67-231 Żukowice

Adres mailowy: 

kontakt@kancelaria-piechowiak.pl

Adres Biura:

ul. Rudnowska 32b, lok. 12a

67-200 Głogów

Numer kontaktowy:

+48 696 759 861